یک از ویژگیهای چهار عید بزرگ اسلامی(غدیر، قربان، فطر و جمعه)،
نماز این اعیاد است. این نماز علاوه بر داشتن ابعاد عبادی و تربیتی، مصالح و حکمتهایی
اجتماعی نیز دارد. مصالحی چون همدلی، برادری، وحدت، مودت، تعاون و خیرخواهی و خیلی چیزهای
دیگری که میتواند نتیجه گردآمدن و جمع شدن مؤمنین برای انجام یک عبادت الهی در یک
روز عزیز و مبارک باشد. البته این جمع شدن و به جماعت خواندن این نماز برای عید
فطر و قربان در زمان حضور امام معصوم علیهالسلام و برای جمعه قطعی و لازم و برای نماز عید غدیر، محل بحث است.
آن چه در این جا آمده نگاهی گذرا به مسأله استحباب نماز عید غدیر
در روایات و گفتار فقهای نامدار شیعه و نیز کیفیت و اجر و ثواب این نماز است.
1- روایات
صاحب کتاب شریف وسائل الشیعه شیخ حر عاملی(ره) بابی را به استحباب
نماز عید غدیر اختصاص داده و این روایات را در این باب آورده است:
1- «محمد بن الحسن باسناده عن الحسین بن الحسن الحسنی، عن محمد بن
موسی الهمدانی، عن علی بن حسان الواسطی، عن علی بن الحسینی العبدی قال: سمعت ابا
عبدالله الصادق(ع) یقول: صیام یوم غدیر خم یعدل صیام عمر الدنیا - الی ان قال - و
هو عید الله الاکبر و ما بعث الله نبیا الا و تعید فی هذا الیوم و عرف حرمته و
اسمه فی السماء یوم العهد المعهود و فی الارض یوم المیثاق الماخوذ و الجمع
المشهود; و من صلی فیه رکعتین یغتسل عند زوال الشمس من قبل ان تزول مقدار نصف
ساعة... عدلت عندالله عزوجل مائة الف حجة، و مائة الف عمرة، و ما سال الله عز و جل
حاجة من حوائج الدنیا و حوائج الاخرة الا قضیت کائنا ما کانت الحاجة.» (
وسائل الشیعة، ج 8، ص 89).
محمد بن حسن با سندش از حسین بن حسن حسنی از محمد بن موسی همدانی
از علی بن حسان واسطی از علی بن حسین عبدی نقل کرده است که گفت: از امام صادق(ع)
شنیدم، فرمود: روزه روز عید غدیر با روزه تمام عمر دنیا برابر است [و سخن را ادامه
داد] تا آنکه فرمود: غدیر عیدالله الاکبر است، خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد
مگر آنکه این روز را برایش عید قرار داد و حرمتش را به وی شناساند. اسم آن روز در
آسمان «روز عهد معهود» و در زمین «روز میثاق گرفته شده و جمع مشهود» نام دارد. کسی
که در این روز نیم ساعت قبل از زوال خورشید دو رکعت نماز بخواند و قبل از آن غسل
کند... نزد خداوند پاداشی برابر با هزار حج و هزار عمره خواهد داشت و حوائج دنیایی
و آخرتی او برآورده میشود.
البته برخی از بزرگان مثل مرحوم صدوق و صاحب مدارک، سند این حدیث
را ضعیف دانستهاند ولی در پاسخ این اشکال گفته شده ضعف آن به دلیل قاعده تسامح در
ادله سنن تأثیری در مشروعیت این نماز ندارد چون دلیل یک حکم استحبابی است چنانکه
مرحوم صاحب جواهر میفرماید: «و انت خبیر بما فیه، خصوصاً و الحکم استحبابی» (
جواهر الکلام، ج 12، ص 215)
2- حدیث دوم از داود بن
کثیر از ابی هارون عبدی از امام صادق علیهالسلام نقل شده است که حضرت فرمود: «کسی
که در آن روز[غدیر خم] دو رکعت نماز به جای آورد میتواند نماز را در هر وقتی
بخواند، [ولی] بهتر است نزدیک زوال خورشید باشد، آن ساعتی است که امیرالمؤمنین علیهالسلام
در غدیر خم به عنوان پرچمدار (امام) مردم معرفی شد و همان ساعتی است که مردم سمت
آن جایگاه نزدیک میشدند. پس در این وقت دو رکعت نماز بگذارد آنگاه سجده کرده صد
مرتبه شکراً لله بگوید و بعد از نماز دعایی را که وارد شده است بخواند. (
وسائل الشیعة، ج 8، ص90 ).
2- کلام فقهاء
فقهای شیعه در کتب فقهی خود غالباً به این مسأله پرداخته و این
نماز را مستحب دانستهاند. مشروعیت این نماز در نزد فقهاء در حدی است که فقیه عالیقدر
صاحب جواهر میفرماید: «فلا خلاف احده فی هذه الصلاة بین قدماء الاصحاب و متاخریهم»:«در
این نماز اختلافی میان فقهای قدیم و جدید شیعه ندیدم».
1. شیخ مفید(ره) (متوفای 413 هجری):
«فاذا ارتفع النهار من الیوم الثامن عشر من ذی الحجة فاغتسل فیه
کغسلک للعیدین و الجمعة و البس اطهر ثیابک و امس شیئا من الطیب ان قدرت علیه، و
ابرز تحت السماء، و ارتقب الشمس فاذا بقی لزوالها نصف ساعة او نحو ذلک فصل رکعتین...».
«هنگامی که خورشید در روز هجدهم ذی حجه بالا آمد، مانند غسل عیدین (قربان
و فطر) و روز جمعه غسل کن. بهترین لباسهایت را بپوش، اگر توانستی مقداری عطر
استعمال کن، زیر آسمان برو و مواظب خورشید باش، وقتی نیم ساعت به زوال آفتاب(ظهر)
باقی ماند دو رکعت نماز بخوان.» (المقنعه)
2. شیخ طوسی(ره) (متوفای 460 هجری):
«و یستحب ان یصلی الانسان یوم الغدیر اذا بقی الی الزوال نصف ساعة
بعد ان یغتسل رکعتین، یقراء فی کل واحدة منهما الحمد مرة و قل هو الله احد، عشر
مرات، و آیة الکرسی عشر مرات، و انا انزلناه عشر مرات، فاذا سلم دعا بعدهما بالدعا
المعروف.». (النهایة، ص 141 و المبسوط، ج 1، ص 132).
«مستحب است انسان در روز غدیر، نیم ساعت به زوال خورشید مانده پس
از غسل، دو رکعت نماز به جای آورد و در هر رکعت بعد از حمد ده مرتبه سوره توحید،
قدر و آیة الکرسی را تلاوت کند و بعد از سلام دعای معروف را بخواند.»
3. ابوالصلاح حلبی(ره) (متوفای 447 هجری):
«و من وکید السنة الاقتداء برسول الله فی یوم الغدیر، و هو الثامن
عشر من ذی الحجة الحرام بالخروج الی ظاهر المصر و عقد الصلاة قبل ان تزول الشمس
بنصف ساعة لمن تتکامل له صفات امامة الجماعة برکعتین یقراء فی کل رکعة منهما الحمد
و سورة الاخلاص عشرا و سورة القدر عشرا و آیة الکرسی عشرا...» .(الکافی
فی الفقه، ص 160)
«از سنتهای مؤکد، اقتدا به رسول خدا صلی الله علیه و آله
در روز غدیر، هجدهم ذی حجة، است با خروج از شهر و برگزار کردن نماز غدیر در نیم
ساعت قبل از زوال خورشید به وسیله کسی که دارای شرایط امامت جماعت است. این نماز
دو رکعت است، در هر رکعت آن پس از حمد، ده بار سوره توحید و قدر و آیة الکرسی
خوانده میشود.
4. ابن زهره حلبی(ره) (متوفای 585 هجری):
«... و یستحب ان یصلی جماعة، ان یحجر فیها بالقراءة و ان یخطب قبل
الصلاة خطبة مقصورة علی حمد الله و الثناء علیه و الصلاة علی محمد و آله، و ذکر
فضل هذا الیوم و ما امر الله به فیه من النص بالامامة علی امیرالمؤمنین(ع).» (غنیة
النزوع الی علمی الاصول و الفروع، ص 108).
«... و مستحب است این نماز به جماعت خوانده شود، قرائت نماز با
صدایی بلند باشد و قبل از نماز، خطبه کوتاهی شامل حمد و ثنای الهی، صلوات بر محمد
و آل محمد، و فضیلت این روز و مأموریت رسول خدا صلی الله علیه و آله در
انتصاب امیرمؤمنین علیهالسلام به امامت ایراد شود».
5. علامه حلی(ره) (متوفای 726 هجری):
«هذه الصلاة تستحب فی هذا الیوم و اشده تاکیدا قبل الزوال بنصف
ساعة.» ( منتهی المطلب، ج 1، ص 36).
«این نماز در روز غدیر مستحب است و نیم ساعت قبل از زوال خورشید بر
خواندن آن تاکید شدید شده است».
ایشان همچنین میفرماید: «خدا به سبب هدایت، اکمال دین و اتمام
نعمت منتی بر بندگان دارد که سپاس آن در روز غدیر لازم است، بدین خاطر نماز عید
غدیر را مستحب شمردهاند.»
6. شهید اول(ره) (متوفای 786 هجری):
«و من الصلوات المستحبة صلوة یوم الغدیر و هی مشهورة بین الاصحاب.»
(ذکری الشیعة، ص 254)
«یکی از نمازهای مستحبی، نماز روز غدیر است که بین اصحاب شهرت
دارد.« و در کتاب بیان(ص 216)میفرماید: «و ثوابها مائة الف حجة و عمرة و یعطی ما
سال»:«و پاداش این نماز با هزار حج و عمره برابر است و هر چه [نمازگزار] درخواست
کند برآورده می شود».
7. محقق کرکی(ره) (متوفای 940 هجری):
«و صلاة الغدیر رکعتان قبل الزوال بنصف ساعة یقراء فی کل رکعة منها
الحمد و کلا من التوحید و القدر و آیة الکرسی الی قوله (هم فیها خالدون) عشرا،
جماعة فی الصحراء بعد ان یخطب الامام بهم، و یعرفهم فضل الیوم فاذا انقضت الخطبة
تصافحوا و تهانوا.» جامع المقاصد، ج 2، ص 485.
نماز غدیر دو رکعت است که نیم ساعت قبل از زوال خورشید خوانده می
شود، در هر رکعت، پس از حمد، سوره توحید، قدر و آیة الکرسی، تا هم فیها خالدون، هر
یک ده بار خوانده میشود. این نماز پس از خطبه خطیب، که فضیلت آن روز را بیان میکند.
پس از پایان خطبه مردم با یکدیگر دست داده و تهنیت میگویند.
8. ملا احمد نراقی(ره) (متوفای 1245هجری):
«و استحبابها مشهور بین الاصحاب قدیماً و حدیثاً و تدل علیه روایة
العبدی و غیرها.» (مستند الشیعة، ج 6، ص 380).
«استحباب این نماز بین اصحاب قدیم و جدید مشهور است و روایت عبدی و
غیر آن بر این مطلب دلالت دارد.»
9. مرحوم سید محمد کاظم یزدی(متوفای 1337هجری):
ایشان در کتاب شریف عروة الوثقی به کیفیت این نماز و وقت آن و حتی
این که اگر در این وقت نتوانست بجا آورد آن را قضا نماید(و ان فاتتک الرکعتان
قضیتها بعد ذلک) اشاره فرموده و تمام کسانی که بر «عروة الوثقی » حاشیه نوشتهاند،
نظر ایشان را پذیرفتهاند. (العروة الوثقی، جلد 1 کتاب الصلوة، فصل فی صلوة یوم
الغدیر)
3-
کیفیت نماز
همچنان که در کلام فقهاء گذشت این نماز دو رکعت است. در هر رکعت،
پس از حمد، سوره توحید، قدر و آیة الکرسی، تا هم فیها خالدون، هر یک ده بار خوانده
میشود ضمن این که مستحب است قبل از نماز غسل کند. (العروة الوثقی، جلد 1 کتاب
الصلوة، فصل فی صلوة یوم الغدیر)
البته
کیفیت دیگری هم برای این نماز در اقبال و مفاتیح الجنان نقل شده که به این صورت
است:« دو ركعت است که بهتر است در ركعت اول سوره قدر و در رکعت دوم سوره توحيد
بخواند. بعد از سلام هم به سجده رود و صد مرتبه شكر خدا «شكراً للَّه» بگويد سپس
سر از سجده بردارد و اين دعا را بخواند: 'اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِأَنَّ
لَكَ الْحَمْدُ وَحْدَكَ لا شَريكَ لَكَ وَ اَنَّكَ واحِدٌ اَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ
تَلِدْ وَ لَمْ تُولَدْ...'. باز به سجده رود و صد مرتبه «الحمد للَّه» و صد مرتبه
«شكراً للَّه» بگويد.
4-
وقت نماز
وقت این نماز آنچنان که در روایات مذکور آمده نزدیک زوال
خورشید(نیم ساعت به ظهر) است یعنی همان ساعتی که امیرالمؤمنین علیهالسلام در غدیر
خم به عنوان جانشین پیامبر و امام مردم معرفی شد و همچنان که گفته شد مرحوم صاحب
عروة میفرماید اگر کسی در این وقت نتوانست این نماز را بجا آورد آن را در وقتی
دیگر قضا نماید(و ان فاتتک الرکعتان قضیتها بعد ذلک).
5-
به جماعت خواندن این
نماز
دلايلی برای جواز اقامه نماز عيد غدير به
جماعت ذکر شده که عبارتند از:
الف) پيروي
از سنت پيامبر در روز هيجدهم ذيالحجه.
ايشان بعد از آن كه حاجيان پيش افتاده و نرسيده را
در محل غدير خم جمع كردند، امر كردند كه مردم براي اقامه نماز جماعت جمع شوند. اين نماز پيش از ظهر خوانده
شده و براي اطلاع رساني آن اذان
گفته نشده بلكه از لفظ (الصلاة جامعة) استفاده شده، كه در آن زمان براي برپايي نمازهاي جماعت مستحب استعمال ميشده
است. بعد از اقامه نماز هم خطبهاي
توسط
ايشان ايراد شده است. بعد از خطبه، وقت اذان ظهر رسيده و مؤذن براي نماز ظهر اذان گفته است. (شيخ مفيد، الارشاد، ج1، ص 165).
ب) ادعاي
شهرت بر جواز جماعت
مرحوم مقدس اردبیلی(ره) (متوفای 993 هجری) در کتاب مجمع الفائدة و
البرهان ( ج 3، ص 32) در این خصوص میفرماید: «و المشهور بین الاصحاب جواز فعلها
جماعة و لیس ببعید، لعدم المنع من الجماعة فی النافلة مطلقا بحیث یشملها ظاهرا و
لا اجماع فیه، مع الترغیب فی الجماعة، خصوصا فی هذه الصلاة فی هذا الیوم، و لانه
یحصل النفع اکثر لحصول ثوابها لمن لم یعرف هذه الایات بالاقتداء.»
«مشهور میان اصحاب جواز خواندن نماز [عید غدیر] به جماعت است و این
سخن بعید نیست ؛ زیرا خواندن نمازهای نافله به جماعت منع مطلقی ندارد که ظاهراً
این مورد را نیز شامل میشود و اجماعی نیز بر منع تحقق نیافته است. علاوه بر این، جماعت
در نمازها، بخصوص در نماز این روز، مورد تشویق شرع قرار گرفته است. از سوی دیگر به
جماعت خواندن نماز عید سود بیشتری دارد، چون کسی که با آیات آشنا نیست [توانایی
قرائت ندارد] پاداش بسیاری برایش حاصل میشود.»
همچنین چنان چه گذشت نظر ابوالصلاح حلبی، ابن زهره و محقق کرکی بر
جواز جماعت این نماز بود.
ج) شيوه عملي برخي از فقها مانند شيخ مفيد در
برگزاري اين نماز با جماعت
مرحوم آقا ضياء عراقي نقل ميكند كه شيخ مفيد (كه در اوائل غيبت كبري زندگي ميكرده و به زمان حضور
معصومين عليهمالسلام بسيار نزديك بوده) اين نماز را به صورت جماعت در ميدان بغداد اقامه
كرده است.
در عصر حاضر هم برخي از مراجع تقليد مانند حضرت آيت الله بهجت
(ره) و آيت الله صافي فتوا به جواز جماعت اين نماز دادهاند.
همچنين مرحوم آيت الله احمدي فقيه يزدي در عيد غدير سال 1389 نماز
جماعت عيد غدير را در شهر يزد برگزار و احياء كردند.
در صورت برگزاری این نماز به جماعت قبل از نماز، خطبه کوتاهی شامل حمد و
ثنای الهی، صلوات بر محمد و آل محمد، و فضیلت این روز و مأموریت رسول خدا صلی
الله علیه و آله در انتصاب امیرمؤمنین علیهالسلام به امامت
ایراد میشود.
6-
اجر و ثواب نماز
پاداش این نماز طبق روایت معادل با هزار حج و عمره است و هر چه
[نمازگزار] درخواست کند برآورده می شود».
و
همچنین در روایت آمده هركس اين عمل را بجا آورد ثواب كسى را دارد كه در روز عيد
غدير نزد حضرت رسول صلى الله عليه و آله حاضر شده باشد و با آن حضرت بر ولايت بيعت
كرده باشد و در درجه ى صادقين- آنهايى كه خدا و رسولش را در امر ولايت مولايشان
اميرالمؤمنين عليه السلام تصديق نمودند - باشد، و مانند كسى است كه همراه رسول خدا
و اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين عليهم السلام شهيد شده، و همچنين مثل كسى
است كه زير پرچم حضرت قائم عليه السلام و در خيمه ايشان از نجباء و نقباء باشد.
السَّلامُ عَلَيْكَ يَا عَيْنَ الْحَيَاةِ السَّلامُ عَلَيْكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ وَ عَلَى آلِ بَيْتِكَ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ السَّلامُ عَلَيْكَ عَجَّلَ اللَّهُ لَكَ مَا وَعَدَكَ مِنَ النَّصْرِ وَ ظُهُورِ الْأَمْرِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مَوْلايَ أَنَا مَوْلاكَ عَارِفٌ بِأُولاكَ وَ أُخْرَاكَ أَتَقَرَّبُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِكَ وَ بِآلِ بَيْتِكَ وَ أَنْتَظِرُ ظُهُورَكَ وَ ظُهُورَ الْحَقِّ عَلَى يَدَيْكَ، وَ أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ لَكَ وَ التَّابِعِينَ وَ النَّاصِرِينَ لَكَ عَلَى أَعْدَائِكَ وَ الْمُسْتَشْهَدِينَ بَيْنَ يَدَيْكَ فِي جُمْلَةِ أَوْلِيَائِكَ يَا مَوْلايَ يَا صَاحِبَ الزَّمَانِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْكَ ...